“Iedereen doet mee, maar er gebeurt geen reet”
Zes interventies om samenwerkingsverbanden in beweging te krijgen
In veel samenwerkingsverbanden staan de gezamenlijke inspanningen niet in verhouding tot de maatschappelijke effecten. Plannen komen maar moeilijk van het papier. Het tekenen van een samenwerkingsovereenkomst lijkt soms een doel op zich. Geld dat met veel bombarie is binnengehaald, blijft op de plank liggen en projecten komen niet of met grote vertraging tot stand. Bij gebrek aan uitvoeringskracht dreigen samenwerkingsverbanden subsidiepotjes te worden, waarin geld een project zoekt.
We zien dit ook terug in onze adviesopdrachten. De afgelopen vijfentwintig jaar draaiden veel opdrachten om het opbouwen van samenwerking: belangen bij elkaar brengen, een gedeelde visie ontwikkelen, governance inrichten, de juiste mensen aan tafel krijgen en van die mensen een team maken. Dat blijft belangrijk. Maar het is niet genoeg. Steeds vaker worden we gevraagd om samenwerkingen vlot te trekken die op het oog prima in elkaar zitten, maar onvoldoende resultaat opleveren. Of, zoals een opdrachtgever het treffend verwoordde: “Iedereen doet mee, maar er gebeurt geen reet.”
Wat is er dan nodig om die beweging te maken? In onze praktijk zien we zes interventies steeds terugkomen:
1. Voer het eerlijke gesprek
Sommige samenwerkingen zijn van bovenaf opgelegd. Het zijn moetjes. Bovendien zijn er (te) veel samenwerkingsverbanden met overlappende doelstellingen en deelnemers, waardoor klanten en medewerkers door de bomen het bos niet meer zien. Er moet vaker een eerlijk gesprek worden gevoerd over doel en urgentie van de samenwerking. Wie heeft hier nou buikpijn van? Is het een probleem als het geld niet uitgegeven wordt? Waarom bundelen we deze twee overleggen niet gewoon? En wat gebeurt er als we stoppen? Zeker het stoppen of samenvoegen van samenwerkingsverbanden vraagt om partners die hun nek durven uit te steken, voorbij hun eigen belang.
2. Verduidelijk rollen en taken
In veel samenwerkingsverbanden is de governance in de praktijk niet op orde. Soms ligt dat aan de gemaakte afspraken, veel vaker nog aan de naleving daarvan. Rolvastheid is een cruciale factor. Ten opzichte van interne organisatievraagstukken is er veel onduidelijkheid over rollen en verantwoordelijkheden. Doordat deelnemende organisaties een verschillende omvang en achtergrond hebben is het soms onduidelijk wie op welk niveau vertegenwoordigd moet worden. Dan ontstaan er vreemde situaties waarbij bestuurders de uitvoering in worden getrokken of beleidsmedewerkers strategische besluiten nemen of projecten opstarten zonder bestuurlijke afstemming. Productief een conflict aan gaan is lastig als je elkaar niet op dagelijkse basis treft, waardoor knelpunten niet worden besproken of opgelost.
3. Maak resultaat zichtbaar
Het valt ons op dat in veel samenwerkingsverbanden de doelstellingen en verwachtingen niet expliciet zijn gemaakt. In het spanningsveld tussen draagvlak en duidelijkheid wint het draagvlak, resulterend in abstracte of multi-interpretabele compromissen. Eerst geeft dat een comfortabel gevoel van overeenstemming, later geeft het een hoop gedoe: wat hadden we eigenlijk afgesproken, wanneer zijn we tevreden en waar ligt de grens tussen basisdienstverlening en meerwerk? Bij gebrek aan een gezamenlijke meetlat ontstaat in onze evaluatieopdrachten vaak discussie of de resultaten dankzij of ondanks de samenwerking zijn behaald. Bovendien zien wij net als de Algemene Rekenkamer en de Raad voor Openbaar Bestuur dat veel samenwerkingsverbanden maar beperkt zicht hebben op hun eigen doelbereik.
4. Regel binnen wat buiten nodig is
Bij meer geformaliseerde vormen van samenwerking zien we dat partners moeite hebben om ‘grip’ te houden op de samenwerking en weinig sturingsmogelijkheden ervaren. Partners hebben een kennisachterstand ten opzichte van de managers en medewerkers binnen het samenwerkingsverband. Terwijl de ambitie was om te werken als één overheid zijn de veiligheidsregio, de omgevingsdienst, de GGD en het sociaal team een extra loket geworden in de overheidsbureaucratie. De oplossing daarvoor ligt niet per se in méér grip op het samenwerkingsverband, maar in een betere aansluiting op de eigen werkprocessen, informatievoorziening en besluitvorming.
5. Zorg voor ambassadeurs
Er is te weinig liefde voor verbonden partijen. Als de resultaten tegenvallen zijn samenwerkingspartners voor bestuurders en managers de ideale zondebok. Daarmee versterken ze binnen hun eigen organisatie precies het wij-zij-denken dat de samenwerking buiten belemmert. Samenwerking vraagt daarom om ambassadeurschap. Niet kritiekloos verdedigen wat er buiten gebeurt, maar zichtbaar verantwoordelijkheid nemen voor het collectief waar je zelf deel van uitmaakt. Vrijwel iedere succesvolle samenwerking heeft bovendien minimaal één gezaghebbende leider die opkomt voor het collectief wanneer het spannend wordt.
6. Investeer in uitvoeringskracht
Veel samenwerkingsverbanden hebben simpelweg te weinig uitvoeringskracht om de plannen van het papier te laten komen. Op papier stellen partners capaciteit beschikbaar, maar in de praktijk krijgen opdrachten vanuit de moederorganisatie voorrang. Andere samenwerkingen draaien jarenlang op tijdelijke programma- en projectmedewerkers. Daardoor verdwijnen niet alleen mensen, maar telkens ook kennis, relaties en institutioneel geheugen. Het bemensen van een organisatie op basis van tijdelijke middelen is een uitdaging in de huidige arbeidsmarkt, maar veel samenwerkingsverbanden kunnen meer doen om de basis op orde te brengen. Denk daarbij aan inzicht in de beschikbare en benodigde capaciteit en investeren in een vaste kern die verantwoordelijkheid kan dragen.
We hebben vijfentwintig jaar geleerd hoe je samenwerking organiseert. De nieuwe opgave is zorgen dat samenwerking ook produceert. Want uiteindelijk is de echte test van samenwerking niet of iedereen aan tafel zit, maar of er buiten die vergaderkamer ook daadwerkelijk iets verandert.
