Wachten is óók kiezen, en vaak een dure keuze

Hoe nieuwkomersbeleid vraagt om keuzes die verder kijken dan de crisis van vandaag.

Gemeenten houden van duidelijkheid. Heldere wetgeving, voorspelbare financiering en een concreet toekomstperspectief maken het gemakkelijker om keuzes te maken en mensen in beweging te krijgen.

Juist daarom zijn nieuwkomersvraagstukken zo'n ongemakkelijke opgave.

Neem de opvang van Oekraïners. Al jaren werken gemeenten aan deze opgave terwijl veel fundamentele vragen nog onbeantwoord zijn. Hoe lang blijft de tijdelijke beschermingsrichtlijn bestaan? Wat gebeurt er wanneer de oorlog eindigt? Welke verantwoordelijkheid blijft dan bij gemeenten liggen? En hoe ontwikkelen de bredere vraagstukken rondom asielopvang, statushouders en woningmarkt zich de komende jaren?

Veel gemeenten reageren begrijpelijk op deze onzekerheid. Zij stellen grote keuzes uit totdat er meer duidelijkheid komt.

Niet kiezen kost ook geld

Maar daarmee ontstaat een paradox. Door niet te kiezen, worden namelijk óók keuzes gemaakt.

De tijdelijke locatie die jaarlijks wordt verlengd, wordt feitelijk een structurele voorziening die veel geld kost. De projectorganisatie die bedoeld was voor een noodsituatie groeit uit tot een permanent onderdeel van de gemeentelijke organisatie, maar blijft georganiseerd als een tijdelijk eiland. De koppeling tussen opvang, participatie, onderwijs, huisvesting en werk blijft uit omdat ieder domein wacht op meer zekerheid over de toekomst.

Onzekerheid leidt zo niet tot stilstand, maar tot impliciete besluiten.

De gemeenten die de afgelopen jaren het meest succesvol met deze opgave zijn omgegaan, kiezen daarom een andere benadering. Zij proberen niet de toekomst te voorspellen, maar ontwikkelen hun vermogen om met verschillende toekomsten om te gaan.

Dat klinkt als een nuance, maar het maakt een wereld van verschil.

Voorbereiden in plaats van voorspellen

Waar voorspellen uitgaat van één verwachte toekomst, gaat voorbereiden uit van meerdere mogelijke toekomsten. Het gesprek verschuift daardoor van "wat gaat er gebeuren?" naar "welke keuzes zijn onder verschillende omstandigheden verstandig?"

Dat leidt vaak tot verrassend andere afwegingen.

Om daar een voorbeeld van te geven: enkele jaren geleden werkte ik als projectleider aan de opvang van Oekraïense ontheemden in de gemeente Land van Cuijk. Ook daar speelde dezelfde vraag als in veel andere gemeenten: investeren we in een oplossing voor vandaag, of kiezen we voor een investering die ook morgen nog waarde heeft?

Het gemeentebestuur durfde verder te kijken dan de acute opvangvraag. Bestuurlijk en ambtelijk werd bewust gekozen voor een investering die niet alleen in de crisis van dat moment betekenis had, maar ook daarna maatschappelijke waarde kon behouden.

De gemeente investeerde in flexwoningen die met middelen uit de opvangopgave konden worden gerealiseerd. Die keuze was niet gebaseerd op zekerheid over de toekomst. Niemand wist immers hoe lang de oorlog zou duren of hoeveel mensen uiteindelijk zouden blijven. De keuze was gebaseerd op de overtuiging dat de investering onder meerdere toekomstscenario's verstandig zou zijn. En de investering zou zich al binnen enkele jaren terugverdienen.

Als Oekraïense ontheemden langer zouden blijven, bood de gemeente kwalitatief goede en duurzame huisvesting. Als zij zouden terugkeren naar Oekraïne, bleven de woningen beschikbaar voor andere groepen die op zoek zijn naar passende woonruimte. Juist doordat niet één toekomstbeeld centraal stond, maar meerdere mogelijke toekomsten, ontstond een oplossing die verder reikte dan de crisis van dat moment.

In de bestuurskunde wordt dit ook wel aangeduid als robuuste besluitvorming. Onderzoek laat zien dat organisaties in situaties van grote onzekerheid vaak beter af zijn met keuzes die onder meerdere scenario's waardevol blijven, dan met keuzes die optimaal zijn voor één voorspelde toekomst. Juist bij nieuwkomersvraagstukken, die sterk worden beïnvloed door internationale ontwikkelingen en veranderend rijksbeleid, is dat een relevant inzicht.

Investeren in handelingsvermogen

Diezelfde les kwam ik later tegen als regionale programmamanager migratie in Noordoost-Brabant.

Ook daar was de verleiding groot om vraagstukken lokaal en tijdelijk te organiseren. Gemeenten wilden begrijpelijkerwijs eerst meer duidelijkheid over de duur van de opgave, beschikbare middelen en landelijke kaders.

Tegelijkertijd werd zichtbaar dat veel uitdagingen zich niet aan gemeentegrenzen houden. Vragen rondom opvangcapaciteit, specialistische expertise, onderwijs, zorg, participatie en arbeidsmarkt spelen zich af op regionale schaal. Juist door vroegtijdig te investeren in regionale samenwerking ontstonden netwerken, afspraken en vormen van vertrouwen die ook later waarde bleken te houden.

Het interessante was dat de opbrengst van die samenwerking niet afhankelijk bleek van één specifieke toekomst. Of de instroom nu toe- of afnam, of wet- en regelgeving veranderde: gemeenten beschikten over een sterker regionaal netwerk en meer gezamenlijk handelingsvermogen. De investering zat niet alleen in structuren en overleggen, maar vooral in het vermogen om gezamenlijk op nieuwe ontwikkelingen te reageren.

Ook hier bleek dat toekomstbestendige oplossingen iets anders zijn dan tijdelijke antwoorden.

Toekomstbestendig besturen

De geschiedenis van het openbaar bestuur laat zien dat maatschappelijke opgaven zelden terugkeren naar hun oude vorm. Vraagstukken veranderen, verschuiven en ontwikkelen zich. Wat begint als een crisis, groeit vaak uit tot een structurele realiteit die om een andere bestuurlijke aanpak vraagt.

Nieuwkomersbeleid lijkt zo'n opgave te zijn.

Dat betekent niet dat gemeenten alle antwoorden moeten hebben. Integendeel. Het betekent dat zij moeten leren handelen zonder alle antwoorden te kennen.

Daar ligt misschien wel de kern van toekomstbestendig bestuur.

Niet wachten op zekerheid voordat er wordt gehandeld, maar voldoende richting organiseren om ook in onzekerheid verstandige keuzes te kunnen maken.

Want de vraag is niet of de context rondom nieuwkomers de komende jaren verandert.

De vraag is of de keuzes die vandaag worden gemaakt, ook morgen nog verstandig blijken te zijn.

Wij zijn benieuwd hoe dit in jouw gemeente of regio is georganiseerd. Wordt vooral gestuurd op de opgave van vandaag, of worden er al keuzes gemaakt die ook onder verschillende toekomstscenario's waarde houden?

Bij Rijnconsult en JETZT hebben we ruime ervaring op het gebied van projectmanagement, programmamanagement en advisering op het thema van nieuwkomers. We zetten ons graag in voor toekomstbestendig nieuwkomersbeleid.

We zien dat gemeenten daarbij vaak niet alleen behoefte hebben aan extra uitvoeringskracht, maar vooral aan hulp bij het maken van keuzes onder onzekerheid. Rijnconsult en JETZT helpen om in onzekerheid richting te kiezen, verschillende toekomstscenario's te verkennen en deze te vertalen naar robuuste keuzes die bestuurlijk, financieel en maatschappelijk houdbaar zijn.

Herken je de dilemma's uit dit artikel? We gaan er graag met je verder over in gesprek.